Anadolu'da Tuzun da Bir Sözü Var...

ÖYKÜLER │ A^- | A⁺   28.12.2020 19.14

Anadolu'da Tuzun da Bir Sözü Var...

İnsanoğlunun ekmek gibi, su gibi vazgeçemeyeceği günlük ihtiyaçlarından biri de tuzdur. Anadolu'da "Tuzsuz aş, ağrısız baş olmaz, " derler. Yalnız aşın tadı değil, hayatın da tadı tuzu olmalıdır. Anadolu evlenme gelenekleri arasında yeni evlilerin yastığının altına şeker ve tuz koymalarının manası bu olsa gerek. Anadolu insanı konuğuna tatlıdan önce tuzlu ikram eder, ağız tadı, tuzluyla tamamlansın diye.

Tuzu, ilkçağlarda, genellikle avcılıkla geçinen Türklerin keşfettiğini, dünyaya Türklerin tanıttığını tarihler yazar: Söylentilere göre, tuzlu bir bölgede keklik avlayan bir avcı, oracıkta çalı çırpı yakarak avını kızartmış, bir budunu koparıp ağzına atacağı sırada but elinden düşmüş, tuzlara belenmiş. Avcı, budu yerden alarak atmış ağzına. Değişik, hoş bir tad bulmuş avında. Öteki budu koparmış, onu da yemiş ama ilkinin tadı başka. O zaman anlamış tuzun varlığını. O günden sonra tuz, bütün yiyeceklerin yanında yer almış, dünyaya yayılmış.

Hani bir hikaye vardır, anlatırlar. Padişahın biri kızlarını çağırmış:
"Beni nasıl seversiniz?" diye sormuş.
Büyük kız:
"Şeker gibi, bal gibi severim." demiş.
Padişah sevinmiş. Ortancası:
"Altın gibi, elmas gibi severim." cevabını vermiş.
Padişah ona da sevinmiş. Küçük kız:
" Tuz gibi severim. " deyince padişah suratını asmış, küçük kızına küsmüş.
Ertesi gün, sofrasına getirilen tuzsuz yemeklere el atınca bağırıp çağırmış aşçısına. İşte o zaman küçük kız görünmüş:
"Babacığım, ben seni tuz gibi severim." dedim, hoşlanmadın. Şimdiyse yemekler tuzsuz diye bağırıp çağırıyorsun. İnsan şekersiz, balsız olabilir. Altını elması bulunmayabilir; ama tuzsuz yapabilir mi?.. demiş. Padişah da kızından özür dilemiş.

Sırası gelmişken tuz üzerine bir hikaye daha anlatalım da sohbetimizin tadı tuzu gelsin. İran'ın tanınmış bilgin ve şairi Şirazlı Şeyh Sadi, Anadolu'ya gelerek Konya'da büyük mütefekkir Mevlana Celaleddin Rumi'yi ziyaret etmiş. "Bostan" adlı meşhur eserini sunmuş. Mevlana eseri okumuş, Şeyh Sadi'ye "Helva gibi tatlı ve güzel. Helvaya tuz atılmaz" diyerek eserini beğendiğini sözlerine eklemiş.

Helvaya tuz atılır mı, atılmaz mı bunun üzerinde durmayacağız. Ne var ki tuz Anadolu'da ekmek, su gibi kutsal sayılır. Osmanlı ordusundaki bir geleneğe göre ahde vefa ve yeminler, tuz ekmek ve kılıç üzerine yapılırdı. Çoğu zaman halkın mezar ve türbe ziyaretlerine bir tutam tuz götürmesi, tuzun kutsal sayıldığına bir işarettir. İki kişinin geçmişteki sıkı dostluğuna "ekmek tuz hakkı" denir, bu hak her zaman gözetilirdi. Bir de hikayesi vardır, tuz ve ekmek hakkının, isterseniz anlatalım.

Osmanlı padişahı İkinci Selim, bir sefer sırasında Konya'dan güneye gitmektedir. Söylentilere göre, bugün Karapınar ilçesinin bulunduğu yerdeki ovada çevresi vaha gibi bir pınar vardır. Pınarın başında bir çoban çıkınını açmış, önündeki tuzu ekmeğine katık etmekte. Padişah, ordusunun önünde atını sürerek pınara gelir, çobana selam verir. Çoban, gelenin kim olduğunu bilmemektedir. Selamını alır, tuz ve ekmekten ibaret sofrasına buyur eder. Padişah, çobanın hatırını kırmaz. Bir lokma ekmek alır, tuza batırır ve yer. Ardından da pınardan buz gibi bir su içer. Ayrılırken;

"Ben padişahım, şu geriden gelen ordu da askerlerim. Seferim vardır. Ekmeğini, tuzunu yedim, helal et." der.

Çoban, karşısındakinin padişah olduğunu anlar anlamaz, şöyle bir irkilir, sonra da:
"Padişah olduğunuza göre, tuz ekmek hakkının ne demek olduğunu bilirsiniz. Hakkımı helal etmemi isterseniz bir dileğim var." cevabını verir.
Padişah dileğini sorar. Çoban,
"Önce sağlığınızı dilerim. Sonra da bu pınarın başına bir şehir kur. Camileri, medreseleri, hanları, hamamları, köşkleri olsun. Padişahsın, her şeyi yapabilirsin. Dediğimi yaparsan hakkımı helal ederim, değil ise var git yolun açık olsun."

Tuz ve ekmek hakkı bu. Padişah şöyle bir düşünür, bu hakkı çiğnemek istemez. Emir verir, ferman eder. Pınarın başında bir şehir kurulmaya başlar, tam çobanın istediği gibi bir şehir. Adına "Sultaniye" derler.

Siz bu olaya ister söylenti, ister hikaye deyin.

Bize göre tuz ve ekmek hakkı...

Kaynak: Gelincik Sofrası / Saniye Öztürk / Mozaik Yayınları